Τα τελευταία χρόνια η Κοιν.Σ.Επ. ΑΝΕΜΟΣ ΑΝΑΝΕΩΣΗΣ πήρε την πρωτοβουλία για μια συστηματική εργασία στη Σίφνο – στο πλαίσιο της συνολικότερης δουλειάς της σε διάφορες περιοχές – πάνω σε θέματα βιώσιμης γεωργίας, διατήρησης των τοπικών ποικιλιών σπόρων και δέντρων, διατήρησης και αποκατάστασης του εκτεταμένου δικτύου ξερολιθιάς αλλά και εξειδίκευσης της κλιματικής και πράσινης στρατηγικής σε επίπεδο νησιού.
– Επεξεργάστηκε, μέσα από διάλογο, ένα Πράσινο Κοινωνικό Σχέδιο για τη Σίφνο,
– Οργάνωσε εργαστήρια και ημερίδες – με τη συμμετοχή και φορέων και ατόμων από το νησί, αλλά και από διάφορα άλλα νησιά και μικρές περιοχές της Μεσογείου, για τη βιώσιμη διαχείριση των φυσικών πόρων (νερό, έδαφος, βιοποικιλότητα, ποικιλίες ειδών κλπ).
– Οργάνωσε εργαστήριο κατασκευής και αποκατάστασης ξερολιθιάς και συνέδριο με συμμετοχή εκπροσώπων από άλλα νησιά των κυκλάδων
– Συνεργάστηκε με το διεθνές Δίκτυο Μικρών Νησιών SMILO μια σειρά παρεμβάσεων και δραστηριοτήτων
Οι ξερολιθιές έχουν ιδιαίτερη σημασία όχι μόνο για το τοπικό περιβάλλον, τον πολιτισμό και τη γεωργία αλλά και για την προστασία των ανθρώπων απέναντι στα ακραία καιρικά φαινόμενα αλλά και την προστασία του κλίματος. Για το λόγο αυτό γίνεται από τον ΑΝΕΜΟ ΑΝΑΝΕΩΣΗΣ – σε συνεργασία με διάφορους φορείς και ανθρώπους του νησιού – εδώ και κάποια χρόνια μια συστηματική προσπάθεια ανάδειξης του ρόλου του δικτύου ξερολιθιάς για την προστασία του εδάφους, τον εμπλουτισμό του υπόγειου υδροφόρου ορίζοντα, την βιοποικιλότητα και την άμυνα απέναντι στα ακραία καιρικά φαινόμενα αλλά και την συμβολή του συστήματος εδάφους – βιοποικιλότητας – καλλιέργειας – ξερολιθιάς στην δέσμευση αερίων του θερμοκηπίου από την ατμόσφαιρα.Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην πολιτιστική αξία της ξερολιθιάς αλλά και των τεχνικών γύρω από την ξερολιθιά και για τον σκοπό αυτό έχουν οργανωθεί εργαστήρια αποκατάστασης με τοπικούς τεχνήτες με τη συμμετοχή πολλών ενδιαφερόμενων από πολλές περιοχές, ημερίδες, εκδηλώσεις, προβολές ταινιών και ανταλλαγή καλών πρακτικών με συμμετοχή εκπροσώπων και άλλων νησιών.
Σε συνέχεια πρωτοβουλιών στο παρελθόν (καταγραφή πιθανών τοπικών – παραδοσιακών ειδών ζώων (πχ ντόπια αγελάδα Κέας, πρόβατα κλπ), ο ΑΝΕΜΟΣ ΑΝΑΝΕΩΣΗΣ εστίασε τα τελευταία χρόνια ιδιαίτερα στην συγκέντρωση πληροφοριών για σοφές γεωργικές πρακτικές αλλά και στη συλλογή τοπικών παραδοσιακών ειδών σπόρων και δέντρων.
Για το σκοπό αυτό, προσκάλεσε τον ιδιαίτερα ευαισθητοποιημένο εξειδικευμένο γεωπόνο σε αυτά τα θέματα Ροίκο Θανόπουλο, καλύπτοντας τα έξοδα μεταφοράς και διαμονής του, ενώ δεν υπήρξε αμοιβή εργασίας για τον ίδιο για μια σειρά καταγραφών και συλλογών. Καταγράψαμε σπόρους και πρακτικές, ενώ έγινε αναζήτηση και συλλογή δεκάδων τοπικών ποικιλιών, ενώ ο Ροίκος Θανόπουλος συνομίλησε με πάνω από 30 σιφνιούς και σιφνιές. Έγιναν από τον Νίκο Χρυσόγελο και ηχογραφήσεις καλών πρακτικών των γεωργών της Σίφνου, για να μην χάνονται οι προφορικές μαρτυρίες.
Η πιο πρόσφατη δραστηριότητα, είναι η εκδήλωση με θέμα “Τοπικοί σπόροι και ξερολιθιές: η σημασία τους για την καλλιέργεια, την τροφή, το περιβάλλον, την προστασία του κλίματος και τον πολιτισμό” που διοργάνωθηκε από την Κοιν.Σ.Επ “ΑΝΕΜΟΣ ΑΝΑΝΕΩΣΗΣ” στη Σίφνο την Κυριακή 3 Μαϊου. Οι κεντρικές ενότητες της εκδήλωσης ήταν:
– Παραδοσιακοί σπόροι, η σημασία τους για την καλλιέργεια και την παραγωγή τροφίμων στη Σίφνο, αλλά και για το περιβάλλον, τον πολιτισμό και την κλιματική πολιτική – απολογισμός της μέχρι τώρα δραστηριότητας, αποτελέσματα.
– Προστασία και αποκατάσταση ξερολιθιών: ο ρόλος και η σημασία τους για τον πολιτισμό, τη γεωργία, το περιβάλλον, το νερό και την κλιματική στρατηγική (προστασία κλίματος, άμυνα απέναντι στα ακραία καιρικά φαινόμενα)
Ομιλητές/ομιλήτριες ήταν οι:
– Ροίκος Θανόπουλος, γεωπόνος: “Αποτελέσματα έρευνας για τις παραδοσιακές ποικιλίες στη Σίφνο- σκέψεις για την αξιοποίησή τους”
– Νίκος Χρυσόγελος, πρόεδρος ΔΕ “ΑΝΕΜΟΣ ΑΝΑΝΕΩΣΗΣ”, Εντεταλμένος Σύμβουλος Κλιματικού Συμφώνου Δήμου Αθηναίων, τ ευρωβουλευτής
– Κωνσταντίνα Σιούντρη, Αν. Προϊσταμένη Υπηρεσίας Προστασίας και έργων Νεωτέρων Μνημείων Αττικής – Α. Στερεάς, και Κυκλάδων του Υπουργείου Πολιτισμού
– Ελένη Τζιρτζιλάκη, Νομαδική αρχιτεκτονική
– Νίκος Μπελιός,
ενώ παρεμβάσεις έγιναν και από τοπικούς γεωργούς.
Ο Νίκος Χρυσόγελος, τόνισε: “Σκοπός αυτός της έρευνας – που θα συνεχιστεί – είναι η διάσωση και μακροχρόνια καλλιέργεια των Σιφνέικων ποικιλιών και γεωργικών πρακτικών σε μια κρίσιμη στιγμή κατά την οποία ο αγροτικός τομέας δοκιμάζεται και στα νησιά και ευρύτερα αλλά και βρισκόμαστε μπροστά σε μια σειρά προκλήσεων, όπως διατροφική ασφάλεια, κλιματική κρίση και αλλαγές στο μοντέλο διατροφής. Πέρα από τη μεγάλη αξία της προστασίας και διατήρησης – χρήσης των σπόρων για τη γεωργία και το περιβάλλον, είναι ιδιαίτερα μεγάλη η προσπάθεια ανάδειξης της πολιτιστικής διάστασης γεωργικών πρακτικών και τοπικών ειδών που συνδέονται με την μακροχρόνια ιστορία της τοπικής κοινωνίας.
Με δεδομένο μάλιστα ότι πολλοί παραδοσιακοί γεωργοί χάνονται – και μαζί τους πολύτιμη γνώση και εμπειρία – η καταγραφή καλών πρακτικών και η μακροχρόνια διατήρηση – καλλιέργεια και ανάδειξή τοπικών ποικιλιών είναι μια ευκαιρία για μια γεωργία με μέλλον στη Σίφνο, ίσως στο πλαίσιο μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής για την ευρύτερη σιφνέικη οικονομία που λαμβάνει υπόψη και την κλιματική κρίση, με ότι προβλήματα αλλά και ευκαιρίες (για αλλαγές) προκαλεί. Λόγω της μοναδικότητάς τους στην ποιότητα, της πιθανόν καλύτερης ανθεκτικότητάς τους – λόγω προσαρμογής τους στο τοπικό κλίμα και στις περιβαλλοντικές και καιρικές συνθήκες του νησιού – απέναντι στις επιταχυνόμενες κλιματικές αλλαγές και της καλύτερης ανταπόκρισής τους στις νέες διατροφικές μας επιλογές μπορεί να ενισχυθεί σημαντικά η χρήση τους τόσο στην οικογενειακή κουζίνα όσο και στον τομέα της εστίασης και του τουρισμού. Η πολιτιστική και γενετική σημασία τους είναι υψηλή.
Η βιώσιμη καλλιέργεια τοπικών ποικιλιών σπόρων και δέντρων αλλά και η μακροχρόνια συντήρηση των ξερολιθιών μπορεί επίσης να συνδεθούν με μια ολοκληρωμένη κλιματική πολιτική, που πέρα από την αλλαγή του ενεργειακού μοντέλου αναγνωρίζει την ανάγκη ενίσχυσης της υγείας του εδάφους, της βιοποικιλότητας, της άμυνας απεναντι στα ακραία φαινόμενα με λύσεις που βασίζονται στη φύση (όπως οι ξερολιθιές) καθώς και της καλλιέργειας ειδών που αφαιρούν από την ατμόσφαιρα αέρια που συμβάλλουν στην αλλαγή του κλίματος – όπως πχ η καλλιέργεια της ελιάς συμβάλλει στην μεγαλύτερη – σε σχέση με άλλα είδη – δέσμευση διοξειδίου του άνθρακα από την ατμόσφαιρα, ενώ η καλλιέργεια οσπρίων συμβάλλει στην δέσμευση από την ατμόσφαιρα οξειδίων του αζώτου (που μετατρέπεται σε χρήσιμο για το έδαφος άζωτο).
Η σύνδεση της καλλιέργειας τοπικών ειδών (και η αξιοποίησής τους για διατροφή και παραγωγή γενικότερα προϊόντων υψηλής αξίας) καθώς και του σημαντικού ρόλου της ξερολιθιάς με μια στρατηγική για το κλίμα μπορεί να συνεισφέρει και σε συμπληρωματικά εισοδήματα για τους γεωργούς αλλά και για άλλα επαγγέλματα, ώστε να είναι και οικονομικά βιώσιμη η δραστηριότητα. Ιδιαίτερα σε περιοχές, όπως τα τουριστικά νησιά, όπου ο τουρισμός και τα έσοδα από τον τουρισμό λειτουργούν ανταγωνιστικά – για λόγους οικονομικής απόδοσης – ως προς οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα σήμερα. Αυτό όμως απαιτεί καλή γνώση των πολιτικών, συνεργασία με φορείς και συντονισμένη παρέμβαση σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο για αξιοποίηση υπαρχόντων χρηματο-οικονομικών εργαλείων από την Κοινή Αγροτική Πολιτική, την Κλιματική Στρατηγική και την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, τα ETS κλπ
Ο Ροίκος Θανόπουλος, γεωπόνος, επισήμανε ότι “Οι ποικιλίες των αγροτών, δηλαδή αυτές που δημιούργησαν οι αγρότες στο διάβα των αιώνων σε αλληλεπίδραση με τη φύση, κινδυνεύουν να χαθούν οριστικά. Η αλλαγές στη γεωργία με την εντατικοποίηση, στα καταναλωτικά πρότυπα, την εγκατάλειψη της υπαίθρου, μετακύ των άλλων, γίνονται αιτίες απώλειας των τοπικών ποικιλιών. Γι’ αυτό με πρωτοβουλία του “Άνεμου Ανανέωσης” οργανώθηκε μια συστηματική εξερεύνηση στη Σίφνο για την καταγραφή και συλλογή σπόρων τοπικών ποικιλιών σε συμμετοχή του συνεργάτη της Τράπεζας Διατήρησης Γενετικού Υλικού γεωπόνου Ροίκου Θανόπουλου χωρίς κάποια χρηματοδότηση. Μέχρι τώρα έχουν γίνει τρεις αποστολές και έχουν γίνει συναντήσεις και συζητήσεις με 32 Σιφνιές και Σιφνιούς. Παράλληλα συγκεντρώθηκαν συνολικά 117 δείγματα από 30 διαφορετικά γεωργικά είδη. Τα 117 δειγμάτα κατανεμήθηκαν σε σιτηρά (6), όσπρια (38), κτηνοτροφικά φυτά (3), κηπευτικά (65) και διάφορα άλλα (5). Άξια αναφοράς είναι το στάρι, το ρεβίθι, το λαθούρι, το συουσάμι, ο ήλιος και ο μεγάλος αριθμός κηπευτικών. Το νησί είχε δύο είδη για την παρασκευή της φάβας, από λαθούρι και άφκο. Το πρώτο έχει βρεθεί ενώ το δεύτερο αναζητείται. Τα δείγματα φυλάσσονται στον ψυκτικό θάλαμο της Τράπεζας Διατήρησης Γενετικού Υλικού στη Θεσσαλονίκη. Ενδιαφέρον επίσης παρουσιάζει η καταγραφή ονόματων ποικιλιών συκιάς και αμπέλου που ανέρχονται σε 10 και 16 αντίστοιχα. Με τις σημερινές συνθήκες διατροφικής κρίσης και ασφάλειας ο ρόλος των τοπικών ποικιλιών θα πρέπει να επανεκτιμηθεί και να γίνουν ενέργειες για την διάσωση και σξιοποίηση τους. Οι τοπικές ποικλιές διατηρούν τα ποιοτικά τους χαρακτηριστικά σε άρωμα και γεύση ενώ απαιτούν λιγότερο
νερό και λίπασμα σε σχέση με τις εμπορικές ποικιλίες. Η καλλιέργεια τους για οικογενειακά κατανάλωση και εμπορική διάθεση, όπως συμβαίνει σε άλλες περιοχές, είναι εφικτό και για τη Σίφνο. Οι Σιφνιές και οι Σιφνιοί πρέπει να νιώθουν περήφανοι που τις διατηρούν και να σκεφτούν πως θα οργανώσουν την διάσωση και διάδοση τους στο νησί. Η έρευνα θα συνεχιστεί“.
Στην ομιλία της η Κωνσταντίνα Σιούντρη, Αν. Προϊσταμένη Υπηρεσίας Προστασίας και έργων Νεωτέρων Μνημείων Αττικής – Α. Στερεάς, και Κυκλάδων του Υπουργείου Πολιτισμού, τόνισε “τον ρόλο των ξερολιθιών και των αγροτικών αναβαθμίδων της Σίφνου ως στοιχείων πολιτιστικής κληρονομιάς, περιβαλλοντικής προστασίας και βιώσιμης διαχείρισης του τοπίου. Τόνισε ότι οι αναβαθμίδες δεν αποτελούν μόνο κατάλοιπα της παραδοσιακής αγροτικής δραστηριότητας, αλλά ένα διαχρονικό σύστημα συγκράτησης εδάφους και υδάτων, προστασίας από τη διάβρωση και περιορισμού πλημμυρικών φαινομένων. Παρουσιάσε παραδείγματα από άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Ιρλανδία, η Ιταλία και η Ισπανία, όπου η αποκατάσταση ξερολιθικών κατασκευών χρηματοδοτείται μέσω ευρωπαϊκών και εθνικών προγραμμάτων. Επισημάνθηκε ότι στην Ελλάδα, παρά την αναγνώριση της τέχνης της ξερολιθιάς από την UNESCO, δεν υφίσταται ακόμη οργανωμένο εθνικό πρόγραμμα καταγραφής, προστασίας και αποκατάστασης των σχετικών δικτύων τοπίου. Πρότεινε την δημιουργία πιλοτικού μητρώου ξερολιθικών διαμορφώσεων στη Σίφνο, αξιοποίηση ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών εργαλείων και ενίσχυση της εκπαίδευσης εξειδικευμένων τεχνιτών. Υπογραμμίστηκε τέλος ότι η προστασία των ξερολιθιών δεν αφορά μόνο τη διατήρηση της ιστορικής φυσιογνωμίας του νησιωτικού τοπίου, αλλά συνδέεται άμεσα με την ανθεκτικότητα του νησιού απέναντι στην κλιματική αλλαγή και τη βιώσιμη χωρική ανάπτυξη”.
Ο Νίκος Μπελιός, αναφέρθηκε στον Πρωτογενή Τομέα Παραγωγής στην Ελλάδα, και επισήμανε ότι “εδώ και πολλά χρόνια, είναι υπό διωγμόν. Η Συμφωνία Mercosur είναι απλώς η Ταφόπλακα κάθε ελπίδας για τον Πρωτογενή Τομέα. Η Σίφνος, με τις ιδιαίτερες δυσκολίες της, έχει μόνο προβλήματα και κανείς δεν θέλει ούτε και μπορεί να δώσει λύσεις. Ορεινό ανάγλυφο, μικροί κλήροι, υψηλό κόστος μεταφοράς από και προς, μικρή παραγωγή και χωρίς προοπτική τυποποίησης. Όλα αυτά θα μπορούσαν να είναι συγκριτικά πλεονεκτήματα. Βιολογικά, Πεντανόστιμα, Αγνά, χωρίς πολλά παιχνίδια με την χημεία και την βιολογία. Ήταν και είναι η βάση για την Ανάδειξη της Σίφνου σε γαστριμαργικό Παράδεισο. Οι επιθετικές Τουριστικές Επενδύσεις στη Σίφνο στερούν από τον Παραγωγό τον Ζωτικό του Χώρο. Αυτές οι τεράστιες τουριστικές μονάδες, τεράστιες σε σχέση με το Μέτρο που ήταν πάντα ο κανόνας στη Σίφνο, με τις γεωτρήσεις τους στερούν το πολύτιμο υπόγειο νερό από κάθε πλάσμα, ζώο ή φυτό. Οι νέοι στη Σίφνο δεν έχουν την δύναμη και την διάθεση να ασχοληθούν σοβαρά με τον Πρωτογενή Τομέα”.
Η Ελένη Τζιρτζιλάκη, Νομαδική Αρχιτεκτονική αναφέρθηκε στους “Σπόρου στον ντορβά και αγροτικό τοπίο”. “Υπάρχουν ακόμη σπόροι για να μαζευτούν και χώρος στο βασίλειο των άστρων” αναφέρεται αρχικά στην Ούρσουλα Λε Γκεν και στη θεωρία του σακιδίου, ότι το πρώτο εργαλείο πολιτισμού ήταν ενας υποδοχέας, μάρσιπος, ντορβάς στον οποίο αποθήκευαν λίγους σπόρους απαραίτητους. Στις Ινδίες γυναίκες όπως η Βαντάνα Σίβα δίνουν μεγάλο αγώνα για τους σπόρους. Στη Σίφνο απο τις πρώτες κοινωνίες υπάρχει ανεπτυγμένη γεωργία και στο Φρούδι της Μπαρώνας μαζι με τα γεωργικά λίθινα εργαλεία βρήκαν σπόρους. Για να συντηρηθούν οι ξερολιθιές, τα μονοπάτια και γενικότερα το αγροτικό τοπίο χρειάζεται να υπάρξει γεωργία. Χρειάζεται να αλλάξει η νοοτροπία της μόνης αναπτυξης του τουρισμού. Είναι άμεση η σύνδεση του αγροτικού τοπίου, της γεωργίας και των παραδοσιακών ποικιλιών. Καλλιεργώ τη γη, καλλιεργώ τον πολιτισμό. Οι άνθρωποι που φυλάσσουν τους σπόρους είναι οι θεματοφυλακες του πολιτισμού και του τόπου. Υπάρχουν στη Σίφνο αρκετοί άνθρωποι που φυλάσσουν σπόρους, που τους διατηρούν και τους καλλιεργούν. Αποτελούν ενα δίκτυο φροντίδας. Εδώ και τρία χρόνια γίνεται η συλλογή σπόρων από μια ομάδα μαζί με τον Ροίκο Θανόπουλο. Η συλλογή των σπόρων γίνεται μαζί με την συλλογή ιστοριών από τους ανθρώπους. Εϊναι ένας άλλος τρόπος να σκεφτούμε το τοπίο, καθώς η φροντίδα έχει σχέση με τον τόπο και διασχίζει τον χρόνο”. Η εισήγησή της αναφέρθηκε – όπως τόνισε – στην αγρότισσα ποιήτρια Φλώρα Πατριάρχη, στον Αποστόλη Γεωργούλη, στην Φλώρα Λεμπέση και στον πατέρα του Λουμίδη που καλλιεργούσε στο Ανω Πετάλι”.
